است كه ذات خود را حركت مىدهد » و مقصود او از عدد عقل است . و تاليس ، نفس را « طبيعتى هميشه پويا » ، مىداند كه خود مايهء پويايى ذات خويش است . افلوطرخس گويد : و بعضى از ايشان برآنند كه « نفس عبارت است از تركيب اسطقسات چهارگانه . » اما اسقلبيادس [ 1 ] پزشك ، او ، بر آن بوده است كه « نفس چيزى است كه آزمودگى حواس و ورزيدگى آن را ايجاد مىكند . » [ 2 ] و ايشان را دربارهء نفس اختلاف بسيار است كه چيست جسم است يا جوهر ؟ اجزاى آن چه مقدار است و جاى آن در بدن كجاست ؟ و جزء رئيسى ( اصلى ) آن چيست ؟ و آيا پس از ترك تن . همچنان باقى است يا متلاشى مىشود ؟ چيزهايى كه خود نشان دهندهء اختلاف ايشان است بر اثر قصور معرفت ايشان و ناتوانى ايشان از احاطهء بر آن . در ياد كرد درست‌ترين وجوه دربارهء نفس چنين مىنمايد كه روح و نفس معانيى هستند با افعال و اعراض مختلف . هر صاحب نفسى صاحب روح و حيات است و هر صاحب روحى صاحب حيات و ليكن هر صاحب حياتى ، صاحب روح و نفس نيست ، زيرا زمين به گياه زنده مىشود ولى صاحب روح نيست . و بهايم حيواناتى صاحب روح‌اند ولى صاحب نفس نيستند . و انسان را نفس است و روح و حيات . پس تمييز ( شناخت ) و عقل و فطنت و فهم او از جانب نفس اوست و زندگى و بقا و رشد او از جانب روح او ، و حسّ و ادراك محسوسات او ، از جانب حيات اوست . پس آنچه به مرگ او باطل مىشود حيات اوست ، و نفس و روح او از وى انتقال مىيابند تا آنگاه كه خداى تعالى به بعث و حشر فرمان دهد . و در اين باره چندان اخبار بسيار است كه مايهء اقناع و كفايت است . افلاطن ، بنابر آنچه از او حكايت كرده‌اند - و روايات از او مختلف است - گفته است كه نفوسى كه از تن حيوان جدا مىشود نمىميرد و فاسد نمىشود ، بلكه داراى احوالى است كه در آن احوال او را لذت و الم است . يحيى نحوى از افلاطن حكايت كرده است كه گفت : « نفس جوهرى است قائم به خود و نطق و حيات در ذات اوست ، چون بدن را ترك گويد ، و نيكوكار باشد ،

--> [ 1 ] اصل : استفلوس ، اصلاح از الآراء الطبيعيه و نيز الحاصل ، ص 157 . [ 2 ] كان يرى النفس شيئا يحدث تدرّب الحواس و ارتياضها » و عبد الرحمن بدوى كه اين عبارت را در حاشيهء الآراء الطبيعيه نقل كرده آن را ناقص يافته و بدين گونه اصلاح كرده : « يحدث [ مع ؟ ] الحواس » .